خلاصه کتاب حیات فکری و سیاسی امامان شیعه- امام علی(ع)

• از کودکی در خانه رسول خدا رشد یافت. در حالی که نوجوانی ده ساله بود رسول خدا از وی دعوت کرد تا اسلام را بپذیرد؛ این امر بلوغ فکری آن حضرت را نشان می دهد.
• یکی از شواهد اعتنای رسول خدا به امام آن بوده که دخترش فاطمه را به عقد آن حضرت درآورد. پیش از آن ابوبکر و عمر به خواستگاری رفته بودند.
• حارثه بن نعمان به خاطر پیامبر خانه اش را به حضرت علی و حضرت فاطمه واگذار کرد.
• حضرت علی در مورد خود و پیامبر می گوید: لأنی کنتُ إذا سألتهُ أنبأنی و إذا سکتتُ ابتدأنی
• خداوند اصحاب محمد را سرزنش کرد اما در مورد علی جز به نیکی چیزی نگفت. امام علی در نبرد بدر سی تن از مشرکان را به هلاکت رساند.
• امام در مورد ماجرای بیعت با ابوبکر می فرماید: نگریستم دیدم نه مرا یاری است و نه مدافعی جز کسانم، که دریغم آمد به کام مرگشان برانم. این سخن امام می تواند اشارتی به سیاست خلفا در تحقیر امام باشد. (احمد عسگری: این سخن بیشتر بازگوی جایگاه اجتماعی آن حضرت است تا سیاست تحقیر امام توسط خلفا)
• عمر امام را با عباراتی چون فیه دعابه یا فیه تلعابه به شوخ طبعی متهم می کرد.(احمد عسگری: این عملکرد عمر می تواند به سیاست تحقیر امام توسط خلفا تحلیل شود.)
• به نقل از ابن ابی الحدید، تحلیل محمد بن سلیمان این بوده است که یکی از عوامل اختلاف در دوره عثمان تشکیل شورا بوده؛ زیرا هر یک از اعضای شورا هوس خلافت داشتند.
• روابط امام با ابوبکر بسیار سرد بود و گویا خاطره ای باقی نمانده است.
• امام با عمر رابطه های فراوانی در قالب برخی رایزنی ها و مشاوره های قضائی داشتند. عمر از پرخاش ظاهری به امام خودداری کرده و امام نیز مراعات می کرد.
• عثمان تحمل اظهار نظرهای امام علی(ع) را نداشت و یکبار به امام گفت: تو نزد من بهتر از مروان بن حکم نیستی
• امام علی در سال های نخست عصر خلافت با پناه بردن به انزوا خود را از مواجه شدن با حکومت بازداشت.
• سپاه حضرت علی در کوفه جز عده قلیلی شیخین را پذیرفته بودند.
• امام اطاعت خود را از ابوبکر در اموری دانسته که او از خدا اطاعت می کرده است.
• امام علی بیعت خود با ابوبکر را براساس ضرورت و حفظ وحدت میان مسلمانان توجیه می کرد.
• روابط خانوادگی امام با عمر، نظیر ازدواج وی با ام کلثوم، امری معمول بود. این ازدواج با اصرار عمر صورت گرفت و امام با وجود مخالفت اولیه آن را پذیرفتند؛ کما اینکه امام اسما زن ابوبکر را به زنی گرفت.(احمد عسگری: این قیاس اشتباست چراکه اسما قبل از آنکه همسر ابوبکر باشد همسر جعفر بن ابی طالب است و از خانواده بنی هاشم)
• در مجموع ترکیب حکومتی خلفا، امام علی عضویتی نداشته و توان گفت: دورا دور رهبری حزب مخالف را عهده دار بوده است.
• پیروزی امام پس از عثمان، تا حدود زیادی، به معنای غلبه مخالفان قریش و خط ضد اموی بود.
• جهت گیری کلی شورش علیه عثمان: بازگشت به سیره رسول خدا؛ رعایت عدل و انصاف و عدم ظلم و اجحاف در حق مردم بود.
• قتل عثمان و خلافت حضرت علی آغاز نضج گیری تشیع در میان کوفیان است. آنان نسبت به ابوبکر و عمر رضایت کلی داشتند.
• امام علی در جواب کسانی که برای بیعت به پیش او آمدند گفت: بیعت مربوط به شما نیست بیعت مربوط به اصحاب بدر است و تمامی اهل بدر خواستار بیعت با آن حضرت شدند.

حضرت علی به منبر رفت و فرمود: نیازی به خلافت نداشته و با کراهت آن را پذیرفته و تنها با تعهد پذیرش اینکه مردم کاملا با وی همراهی کنند، حکومت بر آنان را خواهد پذیرفت.

• زمانی که همه در مسجد گرد آمدند طلحه نخستین فردی بود که با علی(ع) بیعت کرد.
• مقصود از بیعت زور طلحه و زبیر همین بوده که کسی را در مدینه نداشته اند تا با آنها بیعت کند، در حالی که امام علی هواداران فراوانی داشته است. آنها بلافاصله بعد از بیعت بصره و کوفه را از امام خواستند؛ اما امام نپذیرفت.
• مخالفان با بیعت امام علی(ع):

حسان بن ثابت، کعب بن مالک، مسلمه بن مخلد و محمد بن مسلمه، همراه گروهی از عثمانیه؛ از مخلفان غیر انصاری می توان به عبدالله بن عمر، زید بن ثابت، اسامه بن زید و سعد بن ابی وقاص اشاره کرد که همه از بهره مندان خوان نعمت خلافت عثمان بودند.

• طبری می گوید: تا آنجا که ما می دانیم احدی از انصار از بیعت با امام علی تخلف نکرد. بنابراین محتمل است که برخی از کسانی که از آنان چنین یاد شده که با علی بیعت نکردند، نه آنکه در اصل برای خلافت نیز با علی بیعت نکرده باشند.
• حضرت علی تخطی از سنت را یکی از علائم آشکار انحراف بلکه منشا انحرافات می داند.
• چرا امام علی زیر بار بیعت با مردم نمی رفت:

الف: امام جامعه موجود را فاسدتر از آن می دانست که او بتواند آن را رهبری کرده و معیارها و منویات خود را در آن به اجرا درآورد.

ب: احساس امام این بود که در میان این فتنه ها، نمی توان به سلامت جامعه را رهبری کرد.

• دشواری های امام:

1. رعایت عدالت اقتصادی: حضرت علی فضل مهاجر و انصار را بر دیگران برتری معنوی خواند که نزد خداوند محفظ بوده و پاداش آن نزد خداست.
2. جامعه برتری عرب را بر موالی اصل مسلمی فرض کرده بود؛ این امر مشکل مهمی برای روحیه عدالت خواهانه علی(ع) بود.
3. شبهه ها و انحرافات دینی
4. فساد اجتماعی

• امام رسالت اصلی خود را اصلاح می دانست چراکه فردی پایبند به دین و سنت بود.
• سخن اصلی طلحه و زبیر:

اولا در کارها با ما مشورت نمی کنی

دوما در تقسیم بیت المال با روش عمر مخالفت کرده ای...امام(ع) فرمود: تا وقتی حکمی در کتاب خدا آمده جای مشورت نیست.

• ابن ابی الحدید عادت مردم را به روش عمر، سبب اصلی مشکل مخالفت اصحاب با امام دانسته است. امام در برابر اصحابی که به روش او اعتراض داشته و به سنت عمر استناد می کردند، فرمود: أ فسنه رسول الله اولی بالاتباع أم سنه عمر؟!
• نشانه های بی توجهی به سنت:

الف: جلوگیری از نقل و کتابت حدیث که به قول رشیدرضا ضربه جبران ناپذیری به اسلام زده است.

ب: بی اعتنائی به قرانی که حضرت علی(ع) جمع آوری کرده است.

• علت پیدایش جنگ های داخلی میان مسلمانان از نظر علی(ع): رسوخ شبهه و کج فکری در میان مردم
• در زمان خلیفه دوم در کنار جلوگیری از کتابت حدیث، قصه خوان ها اجازه یافتند به مسجد بیایند. که امام علی در کنار رواج کتابت حدیث با پدیده قصه خوانی برخورد کرده و از قصه خوانی به شدت نهی کرد.
• یکی از دلایلی که سبب شده تا توصیف شخصیت و اخلاق رسول خدا بیش از همه اصحاب از زبان امام علی در متون تاریخی باشد همین است که امام بیش از همه پیرو منش و روش آن حضرت بود.
• ابوذر در مورد حضرت علی(ع) گفت: علی زر دین علی قوام دین است.
• امام علی(ع) بهترین بنده خداوند را امام عادلی می داند که در کار احیای سنت می کوشد، همانطور که شرورترین بندگان خدا را امام ظالمی می داند که سنت را از بین می برد. همراه پیدایش هر بدعتی سنتی از میان می رود.
• امام دو نکته را به عنوان وصیت خود مطرح کرد: یکی شرک نورزیدن به خدا و دیگری ضایع نکردن سنت پیامبر
• منافقان از منظر امام علی(ع) در دریای فتنه غور کرده بدعت ها را به کار گرفته و سنت ها را کنار گذاشته اند.
• اولیای خدا از منظر امام علی(ع) سنت های خدا و رسول را احیا می کنند.
• امام مردم را به دو دسته تقسیم می کند: متبع شرعه و مبتدع بدعه
• جمل: همان سال بیعت 36ق.
• مستمسک پیمان شکنان:

الف: عثمان مظلوم کشته شد.

ب: در مدینه به اجبار بیعت کرده اند.

• وجود شورای عمر سبب شده بود تا طلحه و زبیر حتی سعد بن ابی وقاص، گمان کنند که برای خلافت اهلیت کامل دارند.
• در جنگ جمل مروان طلحه را با تیری کشت، چه بسا مروان برای کشتن طلحه به جنگ آمده بود.
• امام مردم بصره را جند المراه و اتباع البهیمه نامید.
• جنگ صفین از ماه دوم سال 37ق آغاز شده و تا صفر سال بعد ادامه یافته است. اولین روز صفر، چهارشنبه جنگ میان مالک و محمد بن مسلمه شروع شد.
• شهدای مشهور نبرد صفین: اویس قرنی، هاشم بن عتبه، عماریاسر، خزیمه(ذوالشهادتین)
• لیله الهریر: نبرد سنگین صفین که فردایش شامیان قران علم کردند. نخستین مخالف جدی امام برای استمرار جنگ اشعث بن قیس بود.
• امام به دلیل مخالفت ابوموسی با وی در جنگ جمل حاضر به قبول وی نشد. پیشنهاد امام ابن عباس و اشتر بود که گفتند عمروعاص مضری است پس باید طرف بعدی یمنی باشد که اشتر هم عقیده به جنگ دارد؛ پس ابوموسی!
• برجسته ترین چهره های خوارج: حرقوص بن زهیر تمیمی، شریح بن عوفی العبسی، فروه بن نوفل اشجعی، عبدالله بن شجره سلمی، حمزه بن سنان اسدی، عبدالله بن وهب راسبی. از مشاهیر عراق کسی در میان آنان نبود. برعکس آنها نوعا از قبایل بدوی همانند بکر بن وائل و بنی تمیم بودند. بیشتر خوارج از بدویانی بودند که اصولا از امامت و سیاست به عنوان امری فراقبیله ای برداشتی نداشتند. کشتن افراد بی گناه توسط خوارج سبب شد تا امام تصمیم به مقابله با آنها بگیرد.
• شبهات خوراج:

1. چگونه امام رضایت داده است تا رجال در کار دین حکمیت کنند؟ امام فرمود من از آغاز با این حکمیت مخالف بودم.
2. چرا امام راضی شد تا لقب خلافتی او یعنی امیرالمومنین حذف شود؟ امام استناد به حذف رسول الله در صلح حدیبه کرد.
3. چرا امام بعد از پیروزی بر ناکثین اجازه تقسیم غنایم را نداد؟چگونه کشتن آنها روا بود و بردن اموالشان حلال نبود؟

• خوارج در شوال سال 37 در منزل زید بن حصین تجمع کرده و با انتخاب عبدالله بن وهب راسبی به رهبری خود، وضعیت نظامی و سیاسی خود را سامان بخشیدند. برخی از خوراج رفتن به مدائن را به دلیل وجود شیعیان امام علی(ع) صلاح ندانسته و نهروان را برگزیدند. قیس بن سعد و ابوایوب انصاری از خوارج خواستند تا برای جنگ با معاویه به آنان بپیوندند. خوارج گفتند که امامت امام علی(ع) را نمی پذیرند. تنها وقتی حاضر به همراهی هستند که کسی چونان "عمر" رهبری آن ها را در دست داشته باشد. خوراج جنگی را آغاز کردند که خود در آن به سرعتی زیاد مضمحل شدند؛ حال آنکه کمتر از ده نفر از سپاه امام در صفر سال 38ق کشته شد.
• تجاوزهای سپاهیان معاویه به مناطق جزیره العرب و حتی عراق را اصطلاحاً "غارات" می گویند. هدف معاویه از غارات ایجاد جدائی و بیم در میان سپاهیان حضرت علی(ع) بود.
• زمانی که امام از ابن ملجم ضربه خورد، آن حضرت جعده بن هبیره را به جای خود گذاشت تا نماز را بخواند.
• امام در حالی که مشغول گفتن لا الله الا الله بودند، در آغاز شب بیست و یکم رمضان در حالی که آیه فمن یعمل مثقال ذره خیرا یره... را می خواند به دیدار معبود شتافت.
• عمر بن عبدالعزیز: ازهد الناس علی بن ابی طالب

حضرت علی(ع): انا الذی اهنت الدنیا