خلاصه کتاب حیات فکری و سیاسی امامان شیعه- امام صادق(ع)

• منصور عباسی می کوشید تا شخصیت فقهی امام صادق را با مطرح کردن برخی از فقهای اهل سنت مثل مالک بن انس کم رنگ جلوه دهد. منصور ابوحنیفه را واداشت که با امام صادق به بحث و مناظره به پردازد.
• امام صادق مثل حضرت علی فرمود: سلونی قبل ان تفقدونی فانه لا یحدثکم احد بعدی بمثل حدیثی.
• امام صادق: لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین.
• درباره مالک بن انس آمده است: لم یرو عن جعفر بن محمد حتی ظهر امر بنی عباس
• امام صادق در جواب زیدیه می فرماید: من به جهاد در راه خدا اعتقاد دارم ولی دانش خود را در کنار جهل آنان نمی گذارم.
• سیدحمیری به مذهب کیسانی تمایل داشت اما بعد تغییر عقیده داد و در صف شیعیان خالص درآمد.
• علمای درباری مهدی عباسی به اختلافات درونی شیعه دامن زدند و در بزرگ نشان دادن آن تلاش زیادی کردند.
• شیعیان امام صادق بیشتر در عراق آن هم در کوفه بودند. سایر مراکز یا شیعه نداشت یا کمتر داشت؛ گرچه گاه از خراسان نیز کسانی نزد امام صادق می آمدند.
• جریان غالی چه خطراتی برای تشیع داشت؟

الف: از درون سبب آشفتگی در عقاید شیعه شده و آن را منزوی می کرد.

ب: شیعه را از نظر دیگران انسان های بی قید و بند نسبت به فروعات دینی نشان می داد و بدبینی همگانی را نسبت به شیعیان به وجود می آورد.

• قیام علمی امام برای تهذیب شیعه و حرکت در جهت نفی غلو و دور کردن شیعیان از جریان غلو، از اقدامات مهم امام صادق برای حفظ فرهنگ اصیل اسلامی است.
• اقدامات امام صادق در جهت طرد و نفی غالیان

الف: دور کردن شیعیان اصیل از غالیان منحرف بود. غالیان در برابر تکذیب امامان، اظهار می کردند که این تکذیب صرفاً از روی تقیه است.

ب: امام صادق عقاید غلات را مورد انکار قرار داده و با میزان قرار دادن کتاب الله برای سنجش نقل ها و گفته های خود، از شیعیان خود می خواست ادعاهای نادرست غلاه را نپذیرند.

• به سبب القائات نادرست غالیان، این تصور برای برخی پیش آمده که آیا به راستی ائمه دین جدیدی آورده و وحی تازه ای به آن ها می شود یا مساله به گونه دیگری است.
• توصیه به عدم همنشینی، تنها با غلات نبود بلکه امام صادق شیعیان را از نشست و برخاست با هر اهل بدعتی، برحذر می داشت، زیرا باعث رشد نمو کفر و گمراهی آشکار در قلب می شود. امام صادق کوشید تا با تکفیر غلات آنان را از جامعه مسلمین طرد کرده و حوزه فکری شیعه را از آلودگی های آنان بطور کامل رهائی بخشد.
• یکی از نمادهای تاویل گرایانه غالیان، نمادین کردن مفاهیم دینی بود. از جمله زمینه هائی که سبب نشر افکار غالیان شد، این بود که پیروان خود را به سوی رهائی از بند عمل به فروعات فقهی و احیاناً محرمات شرعی دعوت می کردند. تاکید امامان بر عمل به احکام شرعی در روایات به نوعی تکذییب غالیان است. تاثیر حماقت را نیز در پیدایش غلات نباید نادیده گرفت. این در حالی است که دنیا طلبی و جذب مرید برای کسانی از غلات که مدعی نیابت از ائمه بودند و آنان را به مقام الوهیت می رسانند تا خود را نبی آنان معرفی کنند، تاثیر مهمی در پیدایش غلات داشته است.
• مغیره بن سعید احادیثی از غلو را به گفته امام صادق وارد کتاب های حدیثی امام باقر کرده است.
• ابوحنیفه به خاطر وجود غلو به اصحابش گفته بود که حدیث غدیر را نقل نکنند.
• مهمترین علت شکل گیری فقه شیعه به صورتی مستقل و اصیل: امام صادق توجه تام و تمام شیعیان را به اهل بیت جلب کرده و آنان را با تمسک به احادیث دیگران بازمیداشت. امام صادق تاکید داشت که احادیث او همان احادیث رسول خداست.
• ابوزهره شیوخ روایتی برای امام صادق دست و پا کرده و گفته که وی غیر از پدر و اجدادش به احادیث پیامبر دسترسی پیدا کرده است که از این میان تنها نام قاسم بن محمد بن ابی بکر را آورده است.
• اشکالات کاری اهل سنت:

الف: به مقدار کافی به منابع حدیثی دسترسی نداشتند.

ب: پراکندگی احادیث و اختلاف محتوائی

• نتیجه فقر روائی و حدیثی اهل سنت: فقهای اهل سنت علاوه بر اتکا به سیرت صحابه و تابعین، منابع حکم و فتوا نیز ارائه دادند که مهمترین آن ها قیاس است. امام صادق علت گرایش فقهای اهل سنت به رای و قیاس را فقر روائی آن ها دانسته است.
• مکتب فقهی ابوحنیفه در عراق مشهور به مکتب رای بود. این نیز به آن دلیل بود که او روایاتی را که از طرق اهل سنت نقل شده بود، صحیح نمی دانست. از طرفی وقتی که وی به رای و قیاس روی آورد از نظر وی چنین منابعی او را حتی از نصوص نیز بی نیاز می ساخت.
• عراق مرکز شیوع مذهب رای به شمار می آمد. شیعیان نیز در آنجا حضور داشتند به همین دلیل امام صادق با تمام توان همت خود را صرف انکار مبانی رای و قیاس و استحسان نمود.
• فقه غیر شیعه متکی به مجموعه نارسائی از احادیث بود که اعتماد به آن مشکل می نمود. در برابر، شیعیان متکی به عصمت ائمه و منبع پر فیض اهل بیت بودند.
• امام صادق قران را به عنوان اصل و حدیث را به عنوان فرع مطرح کرده و ملاک درستی و نادرستی حدیث را مطابقت حدیث با قران دانستند.
• این نگرش که قران حاکم بر حدیث است مانع کجروی های فکری می شد که نشات گرفته از نظریه السنه قاضیه علی الکتاب بود. همچنین مانعی بر سر راه افکار و اندیشه های غالیان بود که طرح احتمال تحریف قران را می دادند.
• الموطأ: جامع حدیثی مالک بن انس
• علت محبوبیت علویان خاصه فاطمیان بر آل عباس:

الف: برخوردهای شخص پیامبر

ب: امامت امیرمومنان و فرزندانش

ج: فاطمیان تنها بقایای رسول خدا بودند.

• ممکن است زید امامت علمی امام صادق را پذیرفته باشد اما امامت سیاسی آن حضرت را نپذیرفته و بدون اذن قیام کرده است.
• امام صادق در برابر کسانی از شیعیان که از زید تبری می جستند، او را تائید فرموده است. حضرت به قیام زید، به عنوان قیامی برضد ستمگری می نگریستند.
• پس از قیام زید و به خصوص به دنبال روی کار آمدن بنی عباس بنی الحسن از بنی الحسین جدا شدند.
• سیاست نخست امام صادق فرهنگی و تربیت نیرو بود. تلاش های سیاسی امام صادق در محدوده نارضایتی از حکومت موجود عدم مشروعیت آن و ادعای امامت و رهبری اسلام در خانواده رسول خدا؛ از نظر امام صادق تعرض نظامی علیه حاکمیت، بدون فراهم آوردن مقدمات لازم که مهمترین آن کار فرهنگی بود، نتیجه اش شکست است.
• جواب امام صادق به نامه ابوسلمه: وی شیعه شخص دیگری است. وفاداری ابوسلمه به بنی عباس و تثبیت امامت در خاندان آن ها نشان از جدی نبودن دعوت اوست.
• امام صادق نیز همانند پدرانش اعتقاد خود را دایر بر اینکه امامت حق منحصر به فرد او بوده و دیگران آن را غصب کرده اند، پنهان نمی داشت.
• امام صادق معمولا از رفت و آمد در دربار منصور سرباز می زد و به همین سبب هم از طرف منصور مورد اعتراض قرار می گرفت.
• اختلاف میان فرزندان امام حسن و امام حسین زمانی پدید آمد که عبدالله بن حسن بن حسن فرزندش محمد را به عنوان قائم آل محمد معرفی کرد.
• در جریان شورش نفس زکیه در مدینه، امام صادق از مدینه خارج شده و به منطقه فرع در راه مدینه به مکه رفتند.
• نخستین قیام پیروز در شرق اسلامی، در طبرستان رخ داد که منجر به تاسیس دولت زیدی در آن دیار شد.